Στην Κύπρο, αλλά ακόμη και σε ευρωπαϊκές διασκέψεις των ειδημόνων στον αφοπλισμό (διαβουλεύσεις Βρυξελλών για τα Όπλα Μαζικής Καταστροφής: ΟΜΚ) – είναι ελάχιστα γνωστό ότι το Καζακστάν πρωτοπορεί στις διεθνείς διεργασίες για τον πυρηνικό αφοπλισμό. Στο επίπεδο της διεθνούς διπλωματίας για τα ζητήματα μείζονος σημασίας για την επιβίωση της ανθρωπότητας το Καζακστάν είναι πρωτοπόρος, η Κύπρος είναι ουραγός. Για να δούμε τα γεγονότα.
Το Καζακστάν, ομοσπονδοποιημένο στην κρατική δομή της ΕΣΣΔ, χώρα της Κεντρικής Ασίας, υπέφερε επί σαράντα χρόνια (1949-89) από τις πυρηνικές δοκιμές της πάλαι πότε κραταιάς Σοβιετικής Ένωσης. Η τότε Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία του Καζακστάν φιλοξενούσε, έκουσα άκουσα, στο Σεμιπαλατίνσκ, πεδίο δοκιμών πυρηνικών όπλων της Μόσχας. Το Σεμιπαλατίνσκ βρίσκεται στα βορειονατολικά της αχανούς χώρας: το Καζακστάν έχει έκταση εικοσαπλάσια αυτής της Ελλάδας. Είναι όμως χώρα αραιοκατοικημένη, με πληθυσμό γύρω στα είκοσι εκατομμύρια – διπλάσιο μόνο του αντίστοιχου Ελληνικού. Τα Ρωσικά εξακολουθούν να επικρατούν ως επίσημη γλώσσα (μαζί με τα Καζακστανικά) και γλώσσα συνεννόησης των εθνικών ομάδων της χώρας. Μολαταύτα η χώρα βρίσκεται σε μεταβατικό γλωσσικό στάδιο: το κυριλλικό αλφάβητο σταδιακά εγκαταλείπεται μέχρι την πλήρη κωδικοποίηση και επισημοποίηση της χρήσης του λατινικού. Η Ρωσική μειονότητα εξακολουθεί να αποτελεί το 17 τα εκατό του πληθυσμού.
Στα σαράντα χρόνια της μεταπολεμικής ΕΣΣΔ, το Πόλυγον, όπως το Πεδίο Δοκιμών Semipalatinsk στα βορειοανατολικά της χώρας ήταν γνωστό, γνώρισε 450 πυρηνικές δοκιμές, δηλαδή περίπου μία δοκιμή κάθε μήνα. Ο όγκος και η ένταση των πυρηνικών δοκιμών άφησαν σοβαρά σημάδια στη χώρα: σοβαρή περιβαλλοντική και ως εκ τούτου ανθρωπιστική καταστροφή. Για σκοπούς σύγκρισης αναφέρουμε ότι περισσότερες από 2.000 πυρηνικές δοκιμές έχουν πραγματοποιηθεί παγκοσμίως τα τελευταία 80 χρόνια. Αν και οι εκρήξεις ήταν στιγμιαίες, οι επιπτώσεις τους – στην ανθρώπινη ζωή, στο περιβάλλον και στη γεωπολιτική σταθερότητα – εξακολουθούν να επηρεάζουν γενιές. Οι δοκιμές αυτές συχνά πραγματοποιούνταν σε απομονωμένες περιοχές, όμως οι επιπτώσεις τους είναι κάθε άλλο παρά περιορισμένες.
Έχοντας πληρώσει βαρύ τίμημα στην ανθρωπο-περιβαλλοντική καταστροφή, μετά την ανεξαρτησία η Αστάνα οικιοθελώς αποποιήθηκε του πυρηνικού οπλοστασίου της χώρας – το τέταρτο μεγαλύτερο στον κόσμο – και έκλεισε το Πόλυγον.
Κατά τα τελευταία χρόνια η Αστάνα επιδεικνύει ηγετικό ρόλο στην προώθηση της απόσυρσης των πυρηνικών όπλων. Το 2023 προήδρευσε της Επιτροπής Αφοπλισμού του ΟΗΕ συντονίζοντας τον διάλογο για την αντιμετώπιση αναδυούμενων απειλών.
Αναμφισβήτητα, το τρέχον έτος αποτελεί χρονικό ορόσημο. Εν μέσω σοβαρών γεωπολιτικών αναταράξεων – μεσούντων των πολέμων στην Ουκρανία και στην Μέση Ανατολή – λαμβάνει χώραν εντός του μηνός στη Νέα Υόρκη η Διάσκεψη Αναθεώρησης της Συνθήκης Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων (Non Proliferation Treaty Review Conference 27 Απρίλη – 22 Μάη 2026).
Η Συνθήκη Μη Διάδοσης (ΣΜΔ) τέθηκε σε ισχύ το 1970. Μέχρι και σήμερα αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο στο παγκόσμιο νομικό καθεστώς μη εξάπλωσης των πυρηνικών. Έχουν προσχωρήσει σε αυτή 191 κράτη συμπεριλαμβανομένων της Κύπρου, της Ελλάδας και της Τουρκίας και των πέντε αναγνωρισμένων πυρηνικών δυνάμεων (Βρετανίας, Γαλλίας, Κίνας, ΗΠΑ και Ρωσίας). Τέσσερεις μη αναγνωριμένες πυρηνικές δυνάμεις δεν συμμετέχουν στην ΣΜΔ: Ισραήλ, Ινδία, Πακιστάν και Βόρεια Κορέα. Η τελευταία αποσύρθηκε απο την συνθήκη το 2003. Δεν συμμετέχει επίσης το Νότιο Σουδάν.
Πρέπει να τονισθεί ότι η ΣΜΔ βασίζεται σε τρεις ίσης σημασίας πυλώνες:
- Πρόληψη της διάδοσης των πυρηνικών όπλων και της συναφούς τεχνολογίας.
- Προώθηση της συνεργασίας στην ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας.
- Επίτευξη παγκόσμιου πυρηνικού αφοπλισμού.
Στα πενήντα πέντε χρόνια της ισχύος της συνθήκης NPT τα αποτελέσματα είναι δυστυχώς απογοητευτικά: όχι μόνο οι πέντε αναγνωρισμένες πυρηνικές δυνάμεις δεν έλαβαν μέτρα για τον αφοπλισμό τους αλλά ο αριθμός των πυρηνικών δυνάμεων σχεδόν διπλασιάστηκε – σήμερα είναι εννιά.
Από πλευράς ισχύος έχουμε εκτιμήσεις για το 2024 που δείχνουν περίπου 12.500 ενεργά πυρηνικά όπλα παγκοσμίως, εκ των οποίων περίπου 3.700 είναι σε επιχειρησιακή ετοιμότητα. Στην πρωτοπορία της κούρσας των πυρηνικών εξοπλισμών βρίσκεται η Ρωσική Ομοσπονδία με 5.900 πυρηνικά στην φαρέτρα της ακολουθούμενη από τις ΗΠΑ με περίπου 5.200. Τα υπόλοιπα επτά πυρηνικά κράτη έχουν μικρότερα οπολοστάσια με εκτιμώμενο αριθμό πυρηνικών κεφαλών ως εξής: Κίνα 500, Γαλλία 290, Ηνωμένο Βασίλειο 225, Πακιστάν 170–190, Ινδία 160–170, Ισραήλ 80–90, Βόρεια Κορέα 40–70.
Με μια αύξηση της τάξης του 11 τα εκατό σε σχέση με το 2023, οι εννιά πυρηνικές δυνάμεις υπολογίζεται ότι το 2024 δαπάνησαν 100 δις δολλάρια για το πυρηνικό τους οπλοστάσιο. Η εξοπλιστική αυτή δαπάνη είναι υπετριπλάσια του Κυπριακού ΑΕΠ ($30 δις). Η βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης διεθνής ΜΚΟ ICAN σημειώνει ότι τα 42 δις από τα 100 δις επωφελήθηκαν συμβαλλόμενες μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες στα πλαίσια των πυρηνικών εξοπλιστικών προγραμμάτων.
Τον περασμένο μήνα, το Καζακστάν προήδρευσε της Τρίτης Συνεδρίας των Κρατών Μερών της Συνθήκης Απαγόρευσης των Πυρηνικών Όπλων. Την ίδια στιγμή, εν τη σοφία του, ο ΥΠΕΞ Κωνσταντίνος Κόμπος απαντώντας σε κοινοβουλευτική ερώτηση του ηγέτη των Κυπρίων Πρασίνων υπέδειξε ότι η λιλιπούτεια Κύπρος θα παραμείνει εκτός της ως άνω σύμβασης στο παρόν στάδιο. Καθόν χρόνο η ανησυχία του Κυπριακού πληθυσμού για την (κατά)χρήση των Βρετανικών Βάσεων από σειρά πυρηνικών δυνάμεων σίγουρα δεν μειώνεται.
Ενώ η Κύπρος σέρνεται από τις βουλές των πυρηνικών δυνάμεων, η Αστάνα πρωτοστατεί αν όχι στην εξάλειψη η οποία όντως φαίνεται χείμερα, στον δραστικό περιορισμό της πυρηνικής απειλής σε ένα μεταβαλλόμενο κόσμο ο οποίος γίνεται όλο και πιο επικίνδυνος με την έξαρση των περιφερειακών συγκρούσεων οι οποίες αποκτούν όλοένα και περισσότερο παγκόσμιο χαρακτήρα.
*Ο Δρ Γιώργος Λεβέντης, Διευθυντής του International Security Forum Κύπρου, συμμετέχει στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Ειδημόνων για την Μη Διάδοση των Όπλων Μαζικής Καταστροφής.